Spotkanie Erudytów 05.03.2026

19 lutego w Czytelni „Fabryka Kreatywności” ponownie spotkali się ludzie głodni wiedzy.

Jak każde spotkanie Erudytów, tak też i to, rozpoczęło się od pogaduch – również na temat ostatnich wydarzeń. Czas szybko minął, więc po krótkim wstępie przeszliśmy do karty pracy od pana Stanisława, która rozpoczęła się (na okoliczność niedawnych Walentynek) od przypominania sobie i innym piosenek i wierszy na temat miłości. Było przy tym sporo frajdy, zdarzało się wyśpiewywanie refrenów i recytowanie strof. Dalsze pytania zwyczajowo zahaczały o różne tematy, np.:

-> muzykę: rozpoznawanie rodzaju pieśni po opisie lub z jakiego kraju pochodzą wybrane tańce (polka na przykład pochodzi z… Czech!)

-> szarady, jak logogryf, kryptogram czy homonimy (dla przypomnienia: słowa lub określenia brzmiące tak samo, choć o różnym znaczeniu, np. „zamek”),

-> geografię – musieliśmy wymienić znane nam polskie miasta z imieniem w nazwie np. POLAnica lub MICHAŁów. Były też pytania pułapki, często będące żartami.

Następnie w dobrych humorach przeszliśmy do krzyżówek, jak zawsze w różnych kształtach i formatach. Co ciekawe, najtrudniejszą okazała się pierwsza – „pod wspólnym określeniem”, nad którą najdłużej nam się przyszło głowić.

 

W część prelekcyjną weszliśmy tanecznym krokiem dzięki quizowi muzycznemu, który zahaczał o różne aspekty, m.in. gatunki tańców lub miasta ukryte w piosenkach, czy pierwszy wykonawca znanego szlagieru. Pytań było aż 100 i choć nie wszystkie wykorzystaliśmy, był to naprawdę miły przerywnik.

Następnie przyjrzeliśmy się historii szaradziarstwa i pierwszych rozrywek umysłowych – bądź co bądź ważnej części naszych spotkań.

Pierwsze zagadki wykształciły się obok mitów, baśni i bajek, i sięgają starożytności. Wśród nich wymienić można:

-> greckie:

     anagram,

     griphus – utwór literacki o cechach zagadki, oparty na metonimii (np. bajki Ezopa).

-> zagadki królowej Saby (czasy Salomona),

-> rzymskie:

     ainigma (zagadka, tajemnica) – proste zapytania i gry słowne,

     akrostych – utwór wierszowany, w którym niektóre z kolumn liter, sylab lub wyrazów dają dodatkowo całe wyrazy, frazy lub zdania; w czasach greckich i rzymskich wykorzystywane do pisania imienia autora lub adresata danego utworu,

      tzw. kwadrat Sator – palindromiczny układ słów odkryty w ruinach Pompejów, datowany na I wiek n.e.

Za najstarszy zbiór polskich zagadek uznaje się publikację zatytułowaną „Gadki rozmaite, którymi rozum ludzki może być naostrzon”, wydaną w 1552 roku w Krakowie. Do dziś nie zachował się żaden egzemplarz, choć jeszcze w drugiej połowie XIX wieku opisywał go historyk Wacław Maciejowski. Osiem znanych gadek z tego zbioru pozwala podzielić łamigłówki na dwa typy: klasyczne zagadki przeznaczone do odgadywania (dwie pierwsze gadki) i tzw. żartobliwe pytania mające charakter zagadkowy, obecnie trudne do rozszyfrowania. W tzw. gadkach-zagadkach specjalizowali się m.in. Stańczyk i Jan Kochanowski.

Szarady były natomiast popularnymi zabawami salonowymi (szczególnie w XVIII-XIX w.). Wówczas był to rodzaj zagadki wierszowanej, polegającej na odgadywaniu zaszyfrowanych wyrazów lub zdań. W XIX wieku stanowiły formę flirtu i intelektualnej rozrywki, często improwizowanej, opisaną m.in. przez Jane Austen czy Lwa Tołstoja.

Współcześnie szarada to pojęcie szerokie, obejmujące różnorodne zagadki słowne i łamigłówki, dlatego trudno podać jedną, zamkniętą liczbę ich rodzajów. W tradycyjnym rozumieniu jest to rymowana zagadka, ale obecnie szarady dzieli się na wiele typów w zależności od sposobu szyfrowania rozwiązania, m.in. anagramowa, kastalia, ariada, kariada, numeriada.

Historia rebusów sięga starożytnego Egiptu i Mezopotamii (ok. 3400–2900 r. p.n.e.), gdzie obrazkowe symbole reprezentowały dźwięki lub słowa. Nazwa „rebus” prawdopodobnie pochodzi od łacińskiego „non verbis sed rebus” („nie słowami, lecz rzeczami”). Popularne w średniowieczu jako znaki heraldyczne, zyskały sławę w renesansie, a tworzyli je m.in. Leonardo da Vinci (stworzył co najmniej 154 rebusy), Voltaire, Mark Twain, a także Henryk Siemiradzki.

21 grudnia 1913 roku, w niedzielnym wydaniu „New York World”, opublikowano pierwszą nowoczesną krzyżówkę. Jej twórcą był Arthur Wynne, dziennikarz pochodzący z Anglii, zaś diagram miał kształt rombu bez czarnych pól i zawierał 32 słowa. Początkowo krzyżówka miała być jednorazowym eksperymentem, jednak czytelnicy zasypywali redakcję listami z prośbą o więcej, więc gazeta postanowiła publikować ją regularnie. W latach 20. XX wieku Stany Zjednoczone ogarnęła prawdziwa krzyżówkowa gorączka, stały się one elementem kultury masowej i symbolem nowego stylu życia – dynamicznego, miejskiego i zorientowanego na rozrywkę intelektualną. W 1924 roku wydawnictwo Simon & Schuster opublikowało pierwszą książkę wypełnioną wyłącznie krzyżówkami, która natychmiast stała się bestsellerem i zapoczątkowała nowy segment rynku wydawniczego. Jeśli mowa o Polskiej historii krzyżówek, w „Kurierze Warszawskim” z 31 stycznia 1925 r. w dziale zadań Karola Hoffmana opublikowana została anonimowo „łamigłówka krzyżowa”. W tydzień po tym krzyżówkę autorstwa Kazimierza Makarczyka załączono do warszawskiego tygodnika „Ilustracja”. To on jako pierwszy użył nazwy „krzyżówka” będącej tłumaczeniem angielskiego wyrażenia „cross word puzzle”. Wkrótce krzyżówki zaczęły publikować kolejne polskie gazety.

 

Na zakończenie spotkania Obecni ustalili terminy kolejnych spotkań na 5.03. (wyjątkowo o godzinie 13.00) i 19.03. (klasycznie o 10.30.).

Zainteresowanych jak zawsze zapraszamy do Czytelni „Fabryka Kreatywności”.